Figuur: het Endsley model met semantiek

Onveilige situaties kunnen ontstaan door de aanwezigheid van anderen, door de aanwezigheid van voertuigen of door de aanwezigheid van schadelijke stoffen. Onveilige situaties kunnen echter ook ontstaan door psychische en lichamelijke factoren zoals werkdruk, tijdsdruk, vermoeidheid en een gebrek aan motivatie. Het is dus belangrijk om te weten wat er in de omgeving gebeurt, wie er aanwezig zijn en wat zij doen, maar ook wat hun psychische en lichamelijke gesteldheid is. Dit wordt aangeduid met het begrip omgevingsbewustzijn of kortweg bewustzijn. In het Engels wordt de term ‘situational awareness’ gebruikt. Zie de download voor meer informatie.

Simpel gezegd betekent omgevingsbewustzijn “weten wat er gebeurt”. Een meer formele definitie is die van (Endsley, 2000):

“The perception of the elements in the environment within a volume of space and time, the comprehension of their meaning, and the projection of their status in the near future”.

Bovenstaande definitie bevat drie wezenlijke elementen, namelijk: perceptie (perception), inzicht/ begrip (comprehension) en projectie (projection). Zie ook de figuur hierboven over het Endsley model met semantiek.

In dit artikel wordt een toelichting gegeven op het Endsley model en de vertaling naar het Semantische model.

Omgevingsfactoren op drie niveaus met het Endsley model

Omgevingsfactoren, werkdruk en sociaalpsychische factoren kunnen het proces van omgevingsbewustzijn negatief beïnvloeden. Dit kan op alle de drie niveaus: perceptie, inzicht en projectie. Omdat omgevingsbewustzijn een cognitief en causaal proces is, werken fouten op het ene niveau door in het daarop volgende niveau. Hier worden per niveau van omgevingsbewustzijn de invloeden besproken die de veiligheid op de werkvloer beïnvloeden.

Niveau 1-fouten: perceptie

Perceptie is het continu waarnemen van de situatie, gebeurtenissen en objecten. Perceptie wordt gerealiseerd met de menselijke zintuigen (zien, horen, ruiken, voelen) en/of met behulp van speciale, slimme sensoren. Perceptie is cruciaal voor omgevingsbewustzijn. Het gevaar bestaat dat een werknemer niet in staat is alle relevante details op te nemen of dat niet alle relevante details worden gezien.

Veel problemen met omgevingsbewustzijn ontstaan in de perceptiefase, waarin een beeld wordt opgebouwd van de situatie. Het kan leiden tot een verkeerd inzicht op grond waarvan verkeerde handelingen worden verricht met alle mogelijke gevolgen van dien.

Een beperkte of verkeerde perceptie kan ontstaan door:
• Informatie wordt niet (kan niet worden) gezien, gehoord of gemeten.
• Informatie wordt genegeerd bijvoorbeeld vanwege werkdruk of tijdsdruk.
• Informatie wordt vergeten.
• Geen of onvoldoende communicatie.
Het risico van perceptie is dat het onvolledig is, in de zin dat niet alle relevante informatie is waargenomen en bewaard. Het menselijk perceptievermogen is beperkt, soms vooringenomen en selectief en gevoelig voor vergeetachtigheid.

Niveau 2-fouten: inzicht/ begrip

Omgevingsbewustzijn gaat verder dan alleen perceptie. Perceptie levert een continue stroom op aan gegevens uit verschillende bronnen. Inzicht ontstaat door deze gegevens te combineren en te interpreteren zodat ze een samenhangende betekenis krijgen. Inzicht heeft een hogere semantische betekenis als perceptie: het is het verschil tussen een aantal losse woorden en een zin. Het niveau van inzicht dat kan worden gerealiseerd is afhankelijk van de bekwaamheid van de werknemer en kan verschillen van persoon tot persoon.

Niveau 2-fouten hebben betrekking op het onjuist interpreteren en combineren van informatie. Een beperkt of onjuist inzicht in de situatie werkt door in de projectie en kan aanleiding zijn tot het nemen van verkeerde beslissingen.
Een beperkt of onjuist inzicht in de situatie ontstaat door:
• Het ontbreken van een correct (mentaal) model, bijvoorbeeld hoe een bepaalde machine precies werkt.
• Niet in staat zijn om de juiste informatie te combineren.
• Het gebruik van een onjuist (mentaal) model, dat er bijvoorbeeld vanuit gaat dat een hijswerktuig of heftruck een zwaar gewicht kan tillen, terwijl dat niet zo is.
• Te veel vertrouwen in standaardsituaties. Dit doet zich voor als iemand iets vergeet en besluit om dan maar de gebruikelijke, routinematige procedures en handelingen te volgen. Routinematig handelen wordt veelal onbedachtzaam gedaan (verminderde alertheid). Routine matig handelen gaat ook uit van een bestaand verwachtingspatroon, bijvoorbeeld de werking van een machine, terwijl er juist een onderdeel kapot is.

Niveau 3-fouten: projectie

Inzicht en begrip leiden tot het laatste niveau van omgevingsbewustzijn, namelijk het kunnen doen van voorspellingen over de toekomstige situatie afhankelijk van bepaalde handelingen en gebeurtenissen. Het is de ‘what-if’-fase van omgevingsbewustzijn. Dat is uitermate belangrijk voor het nemen van beslissingen om bepaalde doelstellingen te bereiken en om ongewenste (neven-)effecten te voorkomen. Vooral ervaren werknemers vertrouwen in hoge mate op projectie omdat hen dat in staat stelt tijdig de juiste beslissingen te nemen.

Niveau 3-fouten ontstaan als het effect van bepaalde handelingen op de situatie verkeerd wordt ingeschat. Een onjuiste projectie kan leiden tot het verkeerd inschatten van een gevaarlijke situatie.
Een onjuiste projectie ontstaat door:
• Het ontbreken van een correct (mentaal) model, bijvoorbeeld een heftruckbestuurder die niet anticipeert op het feit dat door de lading de stabiliteit van de truck anders is geworden.
• Overprojectie van ontwikkelingen, bijvoorbeeld het te veel compenseren bij het in onbalans raken van een stellage, waardoor een tegenovergesteld resultaat wordt bereikt.

Semantische model

De belangrijkste onderdelen van het semantische model zijn:

1. Sensoren voor het meten van de componenten van het SHELL-model: software, hardware, omgeving en de mens.
2. Processing om van ruwe data te komen tot informatie over de situatie onder meer door het combineren en interpreteren van waarnemingen.
3. Semantische analyse om tot inzicht te komen over de gegeven situatie en hoe deze zich gaat ontwikkelen, onder meer door redenering aan de hand van beschikbare informatie en gebruik makend van modellen.sbewustzijn te komen van ruwe data tot kennis en inzicht.

Zie de download voor meer informatie.